Եթե քաղաքական գործընթացները գնահատենք ոչ թե պաշտոնական հայտարարություններով, այլ գործողությունների տրամաբանությամբ, ապա վերջին շաբաթների իրադարձությունները բավականին հետաքրքիր պատկեր են ստեղծում։
2026 թվականի մայիսի 26-ին ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն ժամանեց Երևան և Զվարթնոց օդանավակայանում Արարատ Միրզոյանի հետ նախաստորագրեց ԹՐԻՓՓ նախաձեռնությանը վերաբերող փաստաթուղթը։ Ընդամենը մի քանի օր անց՝ հունիսի 4-ին, Հայաստանի խորհրդարանական ընտրություններից անմիջապես առաջ, նույն փաստաթուղթը վերջնականապես ստորագրվեց հեռավար ձևաչափով։
Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե գործ ունենք սովորական դիվանագիտական գործընթացի հետ։ Սակայն հարց է առաջանում՝ ինչո՞ւ էր Վաշինգտոնն այդքան շտապում։ Եթե ամեն ինչ ընթանում էր բնական հունով, ապա ի՞նչն էր ստիպում ամերիկյան կողմին մի քանի օրվա ընթացքում ավարտին հասցնել գործընթացը։
Քաղաքականության մեջ ժամանակագրությունը հաճախ ավելի խոսուն է, քան պաշտոնական մեկնաբանությունները։ Իսկ այս դեպքում ժամանակագրությունը հուշում է, որ Վաշինգտոնը ցանկանում էր հնարավորինս արագ ամրագրել իր ձեռքբերումները Հայաստանում՝ մինչև ներքաղաքական իրավիճակի հնարավոր փոփոխությունները։
ԱՄՆ-ում դժվար թե անտեղյակ լինեն Հայաստանում ընթացող քաղաքական գործընթացներից։ Ամերիկյան կառույցներն ունեն լայն հնարավորություններ՝ ուսումնասիրելու հասարակական տրամադրությունները, ընտրական կանխատեսումները և քաղաքական զարգացումների հեռանկարները։ Եթե նրանք տեսնում էին, որ գործող իշխանության դիրքերը կայուն են, ապա փաստաթղթի ստորագրման նման շտապողականության անհրաժեշտություն պարզապես չէր լինի։
Հետևաբար առաջանում է տրամաբանական ենթադրություն․ Վաշինգտոնում նկատել են, որ Նիկոլ Փաշինյանի իշխանությունը մտնում է լուրջ փորձությունների փուլ, և առաջիկայում հնարավոր են էական քաղաքական վերադասավորումներ։ Այդ պայմաններում ԱՄՆ-ը փորձել է հնարավորինս արագ իրավական և քաղաքական տեսքով ամրագրել իր ծրագրերը՝ ստեղծելով այնպիսի իրավիճակ, երբ ապագա իշխանությունները ստիպված կլինեն հաշվի նստել արդեն ստորագրված փաստաթղթերի հետ։
Սա նոր երևույթ չէ միջազգային քաղաքականության մեջ։ Մեծ տերությունները հաճախ փորձում են ռազմավարական որոշումները ամրագրել այն պահին, երբ իրենց գործընկեր կառավարությունը դեռևս իշխանության մեջ է։ Հետագայում իշխանափոխության դեպքում նոր կառավարությունը կանգնում է արդեն գոյություն ունեցող պարտավորությունների, միջազգային համաձայնությունների և քաղաքական փաստերի առաջ։
Հատկանշական է նաև, որ փաստաթղթի վերջնական ստորագրումը տեղի ունեցավ հենց ընտրություններից առաջ։ Այս հանգամանքը լրացուցիչ հարցեր է առաջացնում։ Եթե գործընթացը կարող էր սպասել մի քանի շաբաթ կամ ամիս, ապա ինչո՞ւ դա չարվեց։ Ինչո՞ւ ընտրվեց հենց այն պահը, երբ Հայաստանի քաղաքական դաշտում առավել մեծ էր անորոշությունը։
Այս հարցերի պատասխանները կարելի է փնտրել ոչ թե պաշտոնական հաղորդագրություններում, այլ գործողությունների տրամաբանության մեջ։ Իսկ այդ տրամաբանությունը հուշում է, որ ԱՄՆ-ը ձգտել է ապահովագրել սեփական շահերը և հնարավորինս արագ ամրագրել իր ներկայությունն ու ազդեցությունը տարածաշրջանային այս կարևոր նախագծում։
Անշուշտ, պաշտոնապես ոչ ոք չի հայտարարի, որ փաստաթուղթը ստորագրվել է իշխանափոխության սպասումների պատճառով։ Սակայն քաղաքականության մեջ հաճախ ավելի կարևոր են ոչ թե հայտարարությունները, այլ այն քայլերը, որոնք կատարվում են դրանց հետևում։
Եվ եթե դիտարկենք միայն փաստերը՝ Ռուբիոյի արագ այցը, նախաստորագրումը, ապա ընդամենը օրեր անց տեղի ունեցած վերջնական ստորագրումը և ընտրություններից առաջ ցուցաբերված շտապողականությունը, ապա կարելի է գալ հետևյալ քաղաքական եզրահանգման․ Վաշինգտոնում լուրջ հավանականությամբ գնահատել են, որ Նիկոլ Փաշինյանի վարչապետության ժամանակաշրջանը մոտենում է ավարտին, իսկ Հայաստանում հնարավոր է իշխանափոխություն։ Այդ պատճառով էլ ամերիկյան կողմը փորձել է մինչև այդ պահը վերջնականապես ամրագրել իր համար կարևոր համաձայնությունները և ստեղծել մի իրավիճակ, երբ հաջորդ իշխանությունները ստիպված լինեն գործ ունենալ արդեն ձևավորված քաղաքական փաստի հետ։
