Հայաստանը ներկայումս գտնվում է այնպիսի քաղաքական և անվտանգային միջավայրում, որը հաճախ բնութագրվում է որպես համակարգային ճգնաժամի փուլ։ 2020 թվականի պատերազմից հետո տարածաշրջանում ձևավորված նոր ուժային հարաբերակցությունը էապես փոխել է Հայաստանի դիրքը Հարավային Կովկասում։ Ռազմական պարտությունը ոչ միայն տարածքային և անվտանգային հետևանքներ ունեցավ, այլ նաև ազդեց պետական ինստիտուտների նկատմամբ հասարակական վստահության վրա՝ ստեղծելով քաղաքական և հոգեբանական ծանր մթնոլորտ։
Այս պայմաններում Ադրբեջանի հետ ընթացող բանակցային գործընթացը հաճախ գնահատվում է որպես անհավասար ուժային հարաբերակցության պայմաններում իրականացվող գործընթաց։ Միևնույն ժամանակ տարածաշրջանը շարունակում է մնալ բարձր լարվածության գոտի։ Մերձավոր Արևելքում և հարակից տարածքներում զարգացող ռազմական հակամարտությունները, Իրանի շուրջ ձևավորվող ռազմաքաղաքական իրավիճակը և մեծ տերությունների մրցակցությունը Հարավային Կովկասում ստեղծում են այնպիսի միջավայր, որտեղ ցանկացած նոր ճգնաժամ կարող է արագ տարածվել և ազդեցություն ունենալ Հայաստանի վրա։
Նման իրավիճակներում հասարակություններն ու քաղաքական համակարգերը հաճախ դիմում են այնպիսի առաջնորդների, ովքեր ունեն ճգնաժամային կառավարման փորձ և կարողացել են նախկինում ապահովել պետական կայունություն։ Պատմությունը ցույց է տալիս, որ անվտանգության և պետականության առջև կանգնած լուրջ մարտահրավերների պայմաններում հասարակությունները հակված են վերագնահատել քաղաքական գործիչների դերակատարությունը ոչ միայն նրանց անցյալի բացթողումների, այլ նաև կառավարման փորձի և պետական մտածողության տեսանկյունից։
Հայաստանի քաղաքական դաշտում այդպիսի գործիչը երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանն է։ Նրա քաղաքական գործունեությունը ձևավորվել է հենց ճգնաժամային պայմաններում։ Արցախյան պատերազմի տարիներին նա հայտնվեց պետական կառավարման առաջնագծում։ Հետո ստանձնեց Արցախի նախագահի պաշտոնը այն ժամանակ, երբ նորաստեղծ հանրապետությունը նոր էր փորձում ոտքի կանգնել։ Այդ ժամանակահատվածում ձևավորված փորձը մեծապես պայմանավորեց նրա հետագա քաղաքական կենսագրությունը։
1997 թվականին Հայաստան, որպես վարչապետ գալը, իսկ 1998 թվականին Հայաստանի ներքաղաքական ճգնաժամի պայմաններում Ռոբերտ Քոչարյանի նախագահ ընտրվելը դիտվում էր որպես կայունացման հնարավորություն։ Նրա նախագահության տարիներին Հայաստանը կարողացավ պահպանել տարածաշրջանային ուժերի հարաբերական հավասարակշռությունը, ապահովել տնտեսական աճ և էականորեն ամրապնդել պետական կառավարման համակարգը։ Այդ շրջանը հաճախ բնութագրվում է որպես Հայաստանի համար անվտանգության և տնտեսական զարգացման կայուն ժամանակաշրջան։
Ճգնաժամային կառավարիչների մասին պետություններում հիշում են, երբ կան անլուծելի թվացող խնդիրներ։ Նման իրավիճակների համար հաճախ հիշատակվում է Ֆրանսիայի պատմական փորձը։ 1950-ականների վերջում Ֆրանսիան հայտնվել էր քաղաքական խորը ճգնաժամի մեջ։ Չորրորդ հանրապետության ինստիտուցիոնալ համակարգը անկայուն էր, կառավարությունները հաճախ էին փոխվում, իսկ Ալժիրի պատերազմը խորացնում էր ներքաղաքական լարվածությունը։ Այդ պայմաններում 1958 թվականին իշխանության վերադարձավ Շառլ դը Գոլը՝ ռազմական և քաղաքական հեղինակություն ունեցող առաջնորդ, ով արդեն կարևոր դեր էր խաղացել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին։
Դը Գոլին Ֆրանսիայում համարում էին ամուր, խիստ, պահանջկոտ, երբեմն կոշտ գործողությունների գնացող առաջնորդ (հետո էր պարզվում, որ դա հանուն պետության էր)։ Մեղադրանքներ, որոնք կարելի է լսել նաև Քոչարյանի հասցեին։ Սակայն Դը Գոլի նախաձեռնած քաղաքական և ինստիտուցիոնալ փոփոխությունները ստեղծեցին Ֆրանսիայի Հինգերորդ հանրապետության համակարգը, որը մինչ օրս ապահովում է երկրի քաղաքական կայունությունը։ Ժամանակի ընթացքում Դը Գոլի գործունեությունը վերագնահատվեց, և այսօր նա դիտվում է որպես այն առաջնորդներից մեկը, ով կարողացավ Ֆրանսիան դուրս բերել ծանր քաղաքական փուլից։
Հայաստանի ներկայիս քաղաքական իրավիճակը, իհարկե, ունի իր առանձնահատկությունները, սակայն որոշ դիտորդներ նմանություններ են տեսնում այն գործընթացների միջև, երբ հասարակությունները ճգնաժամային փուլերում փորձում են գտնել փորձառու ղեկավարների, ովքեր ունեն պետական կառավարման փորձ և անվտանգության համակարգի հետ աշխատանքի պատմություն։
Ռոբերտ Քոչարյանի քաղաքական գործունեության շուրջ հասարակությունում շարունակում են գոյություն ունենալ տարբեր գնահատականներ։ Նրա կառավարման տարիները նույնպես չեն եղել առանց խնդիրների և բացթողումների, և այդ թեմաները մշտապես եղել են քաղաքական քննարկումների կենտրոնում և հաճախ ուռճացվել ու շահարկվել են։ Սակայն ներկայիս իրավիճակը հանրության առաջ բերում է մի մտքի՝ Հայաստանը Քոչարյանի կարիքն ունի։
Ռոբերտ Քոչարյանի քաղաքական դերակատարության հարցը շարունակում է մնալ Հայաստանի ներքաղաքական քննարկումների կարևոր թեմաներից մեկը։ Մարդիկ, ի վերջո, պետք է հասկանան (շատերը արդեն հասկացել են), որ մենք կարիք չունենք պետական այրի, որին սիրում ենք կամ որը մեզ պես պեռաշկի է ուտում։ Մենք կարիք ունենք բանիմաց, կամային, խոսքի տեր առաջնորդի, ով իր վրա կվերցնի պատասխանատվություն և մեղավորների փնտրտուքի փոխարեն երկիրը դուրս կբերի խաղաղ հանգրվան այս փոթորկուն ժամանակներում։ Այդ պետական այրը Ռոբերտ Քոչարյանն է։
Բորիս Մուրազի
